Serpêhatiya Strana Sînemê– Zeyneb Şirnexî

Strana Sînemê weke gelek stranên kurdî yên kevin (klasîk) xwedî çîrok û dîrokeke girîng û watedar e. Di dirêjahiya dîrokê de gelek stranên kurdî yên dengbêjiyê, li ser bûyerên weke şer, evîn, bêrîkirin, xerîbî, welatperwerî, lehengî û hwd. hatine gotin. Ji ber ku di serdemên kevin de piraniya kurdan, nexwenda û ne xwînerbûn yanî xwendin û nivîsandina wan tûne bû. Lewra bûyerên di nava wan de rû didan bi riya dengbêjiyê vediguhestin nivşên nû. Ev rêbaz hem weke nivîsandina dîrokê û hem jî weke amûra pêşvebirin û parastina ziman, çand, huner û kelepora kurdî dihat bikaranîn. Weke mînak; strana Ebabekirê Şekir Axa, li ser şerî ye. Strana Derwêşê Evdî û Edûlê li ser evînê ye. Strana Evdalê Zeynikê, Qulingo li ser xîzaniye hatiye gotin û gelek stranên din li ser mijarên cur bi cur hatine gotin.

Romana ”BAZBENDA DAYÊ” – Bahadîn Robar

Romana Kamran Simo Hedilî ya bi navê ”Bazbenda Dayê”, ji hêla weşanên Enstîtuya Kurdî ve hatiye çapkirin. Roman ji 350 rûpelan pêk tê û bi zimanekî herîkbar ê gel hatiye nivîsandin. Ev roman ne tenê vegotina jiyanekê ye; ew neynikeke dîrokî ya qonaxeke tije birîn e ku tê de nifşekî Kurd di bin pêkutî û polîtîkayên asîmîlasyon û derbeyên leşkerî de mezin bûye û li ser sînorên sedsalî pira yekîtiya neteweyî ava kiriye. Bi taybetî berê projeksiyona xwe ji berbanga derbeya leşkerî ya 1980’yan heta destpêka salên 90’î daye rewş Kurdistana Bakur û Tirkiyeyê. Ev berhem, wekî yek ji stûnên edebiyata kurdî ye.
​Çarçoveya Dîrokî û Veguherîna Şoreşgerî ye.

Di Hestên Netewî de Kurd Bûne Yek – Osman Kapan

 Berxwedan û lîstikên li ser Rojava, hesteke neteweyî derxiste holê. Konevaniya hemû tevgeran dê êdî li gorî vê were raçavkirin. Lewra konevanî bi gel re û ji bona gel e.Tevger, kes ku li derveyî daxwazên gel tevbigerin, dê di bin xweliya demê de bimînin. Bi berxwedana şoreşa Rojava û xayîntiya eşîrên ereb, di nav gelê kurd de hiseke: “Xwîn nabe av, neyarên bav û kalan, nabine dostê lawan…!” çêkir.

Ji bona wê li dora şoreşa Rojava, gelê kurd bû yek dil ! Ew dil Rojava bû, ew dil bû Kurdistan, Kurdistan bû Rojava. Bi hev re herikîn ser çemê neteweyî. Bi zanebûn; Rojava rûmeta gelê kurd û mirovahiya pêşverû ye, derketin qadan, sînor ji holê rakirin, Bakûr, Başûr, Rojhilat, Rojava û kurdên li hemû cîhanê bûne yek deng û li dora Rojava bûne xeleka jiagir û bi dil silav kirin.

Ew kezîyên şepalên ku bi destê hişê tarî, hov û dijmirovahiyê dûr hatin jêkirin, gelê kurd ew kezî li dilê xwe pêçan û bi hev re, bi giyana neteweyî bû nobedarê kezîyan…Laşên ku ji xaniyan hatin avêtin bû sonda tolhildanê! Kalên heftê salî, dayikên bidergûş heya zarokê ku karibûn bi rê ve biçin li qadan bûn.ku ev giyan, ev hêrsa tolhildanê bi konevanîyeke demkî were avdan, dê bibe şitil û ber jî bide. Her kesî ev yek baş dît.

Êş Begê Caf: Mox, Pîrmend û Pêşbînvanekî Mezin ê Kurd- Muhsîn Ozdemîr

 Soran Hemereş

Wergera Ji zaravayê Soranî: Muhsin Ozdemir

Dema ez zarok bûm di nava civakeke windabûyî di xwe de, gelekî kêfa min bi naskirina pêşbînîkerê navdar ê cîhanê Nostradamos re dihat. Ew mirovê Fransî nêzîkî sala 1503an li Fransayê ji dayik bûye û pêşbîniya gelek bûyerên piştî xwe kiribû. Her çiqas îro li ser ravekirin û hebûna pêşdîtinên wî gelek nîqaş hene jî hinek bawer dikin ku gelek pêşbîniyên îroyîn bi zorî têne şîrovekirin û xelk bi zehmetî wateyê dide pêşbîniyên wî. Hin pêşbîniyên wî jê re hatine çêkirin, lê çima ji bo me zanîna wî zilamî di wê zarokatiyê de nîşana sebrê bû, ji ber ku navê wî Ewropî bû û nasîna kesayetiyên Ewropî di wê demê de nîşaneya rewşenbîrî bû û tevî ku ev diyarde hîn bi zelalî tê dîtin. Lê nêzîkî yanzdeh sal berî ji dayîkbûna wî mirovê Ferensî, li Kurdistanê mirovekî zana û pêşbînvanekî cîhanî yê Yarsanî yê bi navê Êl Begê Caf ji dayik bû. Ji ber ku kurd bû, ne tenê li cîhanê kesî navê wî nebihîst, belkû piraniya kurdan jî hay ji pîrmendî û zanayîya wî zilamî nînin.

Bisk û Kezî – Bahadîn Robar

 

Bisk û kezî ji bo jinên kurd sembol û nîşaneya jinbûn, xweşikbûn, ciwanî û hijxwekirinê ne. Her wiha bisk û kezî hêmanên herî girîng ên xemilandin û xwexweşikirinê yên ji laşê jinan bixwe ne. Ligel vê ji bo jinan hem sembola rûmetê û hem jî ya berxwedanê ne. Kezî di çanda kurdan de weke serbilindî, jixwebawerbûn û jixweqayîlbûnê jî tê nirxandin û pênasekirin. Lewre di gelek stran û helbestên hunermend, helbestkaran de û di gotar û çîrokên gelêrî yên kurdan de weke nîşaneya azadî û girêdana bi çandê ve hatine pênasekirin.

Bisk û kezî di çanda kurdan a manewî de xwediyê wate û nirxek mezin û pîroz in. Di nav kurdan de dema kesek ji hêla piştê ve pora (pirç) xwe dirêj bike an jî bihone (mîna werîsan li hev honandin) jê re kezî tê gotin. Bes heke ji hêla pêş ve por bê dirêjkirin an jî honandin jê re bisk tê gotin. Cureyeki din jî ku ez ê di vir de qalê bikim ‘gulî’ ye. Dema kesek li ser eniya xwe pora xwe dirêj bike, li hev ba bide, ber bi rastê ve yan jî ber bi çepê ve ba bide yanî duta bike, her wiha badan û şekirina paş ve an jî ber bi jor ve ji bilindkirin û komkirina wê re gulî tê gotin. Dema ez behsa bisk û keziyan dikim bila bê zanîn ku di heman demê de ez behsa guliyan jî dikim. Vêca li gorî reng û cureyên honandinê navên cuda li xwediyên gulî, bisk û keziyan tên kirin. Mînak: Gulîreş, gulîsor, gulîzer, gulîkêl, gulîxwar, gulîbadayî, gulîgimşik, gulîgij, gulîxelek û her wiha ji bo kezîyan jî pênaseyên weke; kezîzer, kezîsor, kezîreş, çilkezî, kezîzêr, kezîmezin, kezîdirêj û hwd. Dîsa biskbitêl, biskbadayî, biskgustîlok, biskkevan û hwd. tê gotin. Yanî gulî, bisk û kezî weke nasnav dibin nîşaneya nasîna jinan.

Tekoşîna Sê Jinên Dengbêj – Zeyneb Şirnexî

(Meryem Xan, Elmas Xan, Nesrîn Şêrwan)

Zeyneb Şirnexî

Di diroka şaristaniyê ya 5 hezar salan de zext û zor û pergala mêr û dewletê ya mêrperest êş û janên herî dijwar li jinan daye kişandin. Bi taybetî li navenda şaristaniyê ya cara pêşî azadiya jinan jê hatî stendin pêkutî û tundiyeke bêsînor li ser jinan hatiye pêkanîn. Bê gûman ji Îştarê heta bigihîje Leyla û Zîlanan li hember vê pergala dewletperest û mêrperest têkoşîneke bêhempa jî hatiye meşandin. Çawa ku tovê dewlet û mêrê serdest li cîhanê hatibe çandin û belavkirin her wiha li hember wê tovê berxwedan û serhildana jinan jî hatiye reşandin û çandin. Di serî de jinan li dijî dewleta desthilatdar ala berxwedanê hilda, piştre li dijî ol û oldarên xapîner berxwedana xwe domand. Hêj zilm û zora oldarên xapîner didomiya vê carê zilma axa, şêx û begên paşverû li ser jinan xwe da der. Bêgûman jinan û bi taybetî jinên kurd li hember van êrîşan jî serhildana xwe di asta jor de domandin. Lê pergala dewlet û mêrê serdest bi rê û rêbazên cuda tundî û dijwariya li ser jin û nirxên wê bênavber meşandin. Bes jinên berxwedêr ligel berdêlên giran jî tu caran serî li hember pergala desthilatdar netewandin. Herî dawî pergala kapîtalîst xwest jinan weke mal û meta bikar bîne û heta astekê gihîşt vê armancê. Lê hem li piraniya cîhanê hem jî bi taybetî li Kurdistanê îtîrazek dijwar û encamgir li hember vê pergalê derket holê.

Ji destpêka sedsala 20. û pê de li Kurdistanê têkoşîna jinan êdî bi rê û rêbazên cuda weke stêrka qurix derket ser dikê. Di hêla wêjeyê de kesayetên mîna Rihan Xanima Loristanî, Dayê Tewrêza Hewramanî, Lîza Xanim, Celale Xanima Loristanî, Mestûre Kurdistanî û gelek jinên din çiraya wêjeya kurdî geş kirin. Di hêla sîyaset û pêşengiya êl û eşîran de kesên weke Fatêreş, Zarîfe, Rindêxan û bi sedan kesayetên mîna Sarayan ji bo gel û civaka xwe bûne meşale û ronahî. Her wiha di hêla çekdarî û şervaniyê de kesayetên weke Bêrîtan, Avesta û Arînan pêşengiya berxwedan û azadiya jinan bi canê xwe temsîl kirin. Berî sed salan Leyla Bedirxan weke jineke kurd balerîntî kiriye û bûye sembola serdema xwe.

Çemê Bêherk-Osman Kapan

 

Hêdî hêdî xwe ji jor ve ber bi perava çem de berda.Hat,ji ser kevirekî reş rûnişt,turikê ku ji çeênd rengên qedîm xemilandî,danî tenişta xwe û welê kur kur li pêlên ava bi herk nerî.Nerîneke welê bû,te digot qey, dema ew pêl li hev dikevin sancoyî dibe.Di rû yê wî re cokên êşê diherikîn ! Çiqasî pêl bilind dibûn,wekî erdekî qelişî qemîçonkên rû yê wî kur dibûn.Wê kêliyê li çi denerî,çi difikirî,çi êş dikişand ? Ji wî pêve tu kesî nizanî bû. 

Çiqasî welê ma nizanîbû.Demekê li derdora xwe nerî,li paş xwe zîvirî li dûr nerî,nerî û hey nerî.Belî bû ku di nava wê dûrahiyê de li tiştekî digere,an jî li benda tiştekî bû.Qedereke xweş welê ma.Tişta ku lê digeriya nedît,an nehat? Ew jî ji wî pêve tu kesî nizanî bû.Ji wê dûrahiyê awirên xwe kişandin û birin li lutkeya çiya yê li hemberî xwe danî.Bi carekê bişirî,qermîçonkên rû yê wî ketin hev,wekî erdekî ku baran lê bibare qelîştokên rû yê wî ketin hev. 

Pirs û bersivên dayîka Nûjen-Kamran Simo Hedilî

 Nûjen xwe amade kir da here cihê cangoriyên Parîsê Sekîne, Fîdan û Leyla lê dihatine bîranîn. Hê li ber devê derî bû, dayîka wî jê pirsî.

• Tu yê li ser Sakîne, tiştekî bêjî kurê min?

Dayîka wî Sekîne ji zîndana Amedê nas dikir û jê hez dikir. Li serdema Sekîne di zînadan Amedê de, du birayên Nûjen jî li wê dojeha bi nav girtîgehê, girtîne. Li wir dayîka wî û Sakîne dibin şirîkên êşên dojeha generalan. Li nav wan mercan, dibin mîna dayîk û keçê ji hev re. Nûjen hizirî dê dilê dayîka xwe xweş bike û got.

• Erê yadê, li nav yên biaxivin navê min jî nivîsandin.

Dayîka wî bi wateya bersiva wî biçûk bibîne serê xwe bi jêr û jor ve hejand. Lê mêze kir û bi dengekî xemgînî jê dipalî axaft.

• Hûn çend kes biaxivin jî, hûnê nikaribin meznatiya Sakîne û esîrên din yên bi wê re girtî bêjin. Hûn ê çawa, şevên bajarê Diyarbekir bêdeng dibû û qêrînên wan yên bajarî ji xew hişyar dikirin bêjî? Sal derbas bûne, lê hê ew qêrîn û nalîn di guhên min de olan didin kurê min.

3-Wêje û ziman-Kamran Simo Hedilî

 

Di wêje de bikaranîna ziman, an jî rola wêje dipêşxistina ziman de. (helbest, bexşan, sitran, çîrok, roman, cerbandin, şano, sînema û wekî din) Wêjehezên cîhanê bi sedan pirtûk li ser vê babetê bi zimanên xwe nivîsandin. Lê heta ji min were, ez ê bi kurtî bejim û ez ê bi pirsan dest bi şiroveya xwe ya li ser vê mijarê bikim.
Gelo çawa wêjenivîs û wêjevan hestên xwe derbasî xwendevanên xwe dikin? Bi awayekî din bipirsim, çawa dikarin xwendevan û temeşevanên xwe, bikin şirîkên hest û ramanên xwe? Pirseke din, zimanê ku berhemên wêjeyî pê têne nivîsandin û zimanê wêje çi bandorê li hev dikin?
Ji bona bersiva van pirsan rast were dayîn,
Ji bona bersiva van pirsan rast were dayîn, pêwîst e mirov pêşî li dema kesên berhemên wêjeyî dixwînin, temaşe dikin, an jî guhdar dikin, li rewşa wan a derûnî binêre. Ya duyemîn, têgihîn, nêrîn, çavderî, awayê xeyalanîna ziman û bi hêzbûna derbirînê hesab bike.
Ya sêyemîn, bikaranîna zanîna ziman di berhemên wêjeyî de ye. Heke mirov van mercan hemû li ber çavan bigire û bi cih bîne, di nirxandina xwe de mirov dikarê tabloyeke serkeftî peşkeş bike.

Giyana Ziman û Kurtkirina Peyvan-War BOTAN

 

Her zîman weke gîyaneweran zindî ye û dema cihê jîna giyaneweran xera dibin êdî nikarîn li wir bijîn ango jiyana xwe ji dest didin. Her wisa dizê û ser xwe ve zêde jî dike. Dema tiştekî nû tê afirandin, bivê nevê divê bê binavkirin û bi vî awayî bi xwe re navekî diafirîne. Ji ber  ziman xwedî giyan e, weke her giyanewerî/ê dema çêdibe/tê cîhanê heyama zarokatiyê, kamilbûnê, pîrbûnê û mirinê dikeve pêşiyê. Ji her zimanî re ev serdemên wiha, ne weke hev dirêj an jî kurt in. Her ziman li gorî hişmendî û temenê civaka ew afirandî wan heyaman kurt an jî dirêj dijî.

Zimanên xurt dikarin di derfetên heyî de, li gorî dem û hewcedariyên xwe biguherin. Carinan bi zanebûn û zêdetîr jî bêyî haya mirovan jê hebe diguherin an jî kurt dibin. Guherîn dibe ku erênî be dibe ku jî neyînî. Tişta başî yan jî nebaşiya guherînê diyar dike, hiş û têgihaştina civaka karênerên ziman e.

Ne nijadperezî, resenîparêzî…

Civaka xwedî hişmendiya neteweyî ya xurt gelek rê nade guherîna xizmetê ji bişaftina ziman re bike. Dizane ku stûneke stûr a netewebûnê ziman e û li gorî vê bergiriyê dike. Bi perwerdeya heralî (dibistan, bazar, çapemenî, kolan hwd) zimanê xwe dide parastin û dike zimanê her şaneya jiyanê. Ev parastin nayê wateya nêzikatî û hişmendiya ‘bes bila zimanê min be bila çêkirî yan jî tewşomewşo be, xem nake’. Dîrok şahid e ku ev nêzikatî ser neketiye. Di dîroka nêz de, tirkan bi vê hişmendiyê gelek peyvên eletewş afirandin û hema bêje piraniya wan di nav pêlên demê de xeniqîn. Lewra tişta ne nêzî rastiya xwe be nakeve binhiş û ser ziman. Mînak weke, bucakçark(tren), tayfaçeker(otobûs), gokgûr(uçak)… û bi sedan peyvên weke van. Ziman xwedî bejneke estetîk e lewra mirov nikare fîstanekî ne bi dilê civakê lê bike. Tişta wê dike giyan û rêzdariyê lê dide heqkirin jî civak e, ne kes an jî komek e.

Wêje – Kamran Simo Hedilî

 

Peyva wêje ji gotina ´´bêje´´ hatiye. Ereb jê re edeb an jî edebiyat dibêjin. Latînî jê re lîteratur dibêjin.
Ji hunera bûyeran, raman, hest û xeyalan bi awayekî spehî(estetîkî) bi riya ziman hatî derbirînkirin re wêje tê gotin.
Wêjevan an wêjenivîs her dem dixwazin tenêtî, evîn, keder, tengasî, nefret, hezkirin, hest û xeyalên mirov bidine nasandin. Ji ber mijara wêjeyê mirov û jiyan e. Dixwazin aliyên mirovên baş û nebaş, rast û şaş, rind û xirab derxine holê.
Heta ji wêjenivîsan tê hevpariya çarenivîs û giyanên mirovan îzah dikin. Wan bi hev didin naskirin û wêjeya xwe dikine amûra hevnaskirina wan. Bi vê xisletê wêje cîhanî ye. Lê nayêwê wateyê cudatî di navbera wêjeyên civak û netewan de tune ye. Her gel li gorî jiyana xwe ya civakî, aborî û siyasî çand û wêjeya xwe diafirîne.
Wêjehez bi riya rêkûpêkkirin û xweşikkirina peyvan derd, kul, keser, şadî û xweşiyên xwe tînin ziman. Raman, hêvî û xeyalên xwe bi peyvên spehî dixemlînin û pêşkeş dikin.
Wêje ne ew e ku tenê tiştên hatine nivisîn derxe pêş. Her wiha ji tiştên nenivisî re jî wêje tê gotin. Wêjeya nivîsandî û wêjeya devkî, dibin du beş.
Li nav gelek gelên hê jî negihiştine serxwebûna xwe, wêjeya devkî li pêşiya wêjeya nivîsandî ye. Wêjeya hemû gelên cîhanê bi wêjeya devkî destpêkiriye û piştre hatiye nivîsandin.
Bi guhartin û xwenûkirina jiyana mirov û neteweyan re wêje jî formên nû digire û xwe nû dike. Ez dikarim bêjim wêjeya neteweyan neynika (awêna) netewe û gelan e. Weke mînak, mirov di gelek sitranên sedsalên bihurî yên kurdan de evîna di navbera evîndarên olcuda de dibîne. Mirov di nav sitran û çîrokên wê demê de dibînê gelên cuda li Kurdîstanê bi hev re jiyane û têkiliyên wan ên civakî bi hev re hebûne. Van têkiliyan kiriye ciwanên olcuda bûna evîndarên hev. Mînak, sitrana Matran Îsa, ya evîna Meyrema xiristiyan û Eliyê misilman tîne ziman. Ya din Derwêş Evdiyê êzdî û Edula misilman. An jî sitrana Kirîvo ya evîna keçika êzdî û kurikê misilman tine ziman. Weke van sitranan bi dehan sitran hene jiyana hevbêş ya kurd, sûryan, ermenî, misilman, êzdî, sûnî û elewiyan nîşanî me didin.
Tiştekî dinê îro em li nav wêjeya kurdî nabînin, ew e, sitran û çîrokên bi giranî şerên êlan anîne ziman in. Ew sitran li ser şerên êl û bavikan e, li ser şerên xal û xwarzêyan e, yên li ser şerên hevşêlandin û rêbirîna hev, em îro wan nabihîzin.
Em li sirûda kurdan a neteweyî Ey Raqîb binêrin, em ê baştir xwe nûkirin û guhêrîna wêjeyê bibînin.  
´´Ey reqîb her maye qewmê kurdziman
Naşikê û danayê topê zeman.
Kes nebê kurd dimirin kurd jîn dibin.
Jîn dibin, qet nakeve ala kurdan.´´

Çand û Kevneşopa Kurdan - War BOTAN

 

Ger nirxandina giranbihabûna tiştên jiyanî bê kirin, dê di vê pîvanê de çand di rêza pêşî de cih bigire, ji ber ku hemî şaristaniyên pêk hatine bi destxistiyên mirovahiyê yên çandî pêk hatine. Her çi qas dema îro peyva çandê tê bilêvkirin jî, di serê de bîra tiştên kevin ên daringî-maddi bên hişê mirov jî, ji bo rastiyê ev pênase gelek qels dimîne. Lewma zanyarek dibêje: ‘’Di pênaseya teng de çand, pêkhatina zêna (bîr) civakî, çarçova hizirkirina wê û zimanê wê be, wekî pênaseya berfireh jî çand, bi ser van ve zêdekirina destxistiyên daringî-maddî (hemû amûrên hewcedariyan pêk tînin, tişt afirandin, rêbazên veşartin û veguherîna xwarinê, têkilî, parastin, bawermendî û hemû amûrên spehîbûnê) tîne zimêm.’’ Bi kurtasî mirov dikare çandê weke, di afirandin û teşeya afirandinê de hemî destxistiyên sazîbûn û watedarkirina civakê pênase bike.
Derbarê girîngiya çandê ya di gelbûn, netewbûn û têkiliyên wan de J.Delaros dibêje, ‘’Şerên di demên pêş de, ji bilî bandora aborî û birdozî dê bi bandora çandan bên lidarxistin.’’ Nêrinên zanistan û pêşketinên li cîhanê (tixûbên bêwate, têkiliyên girêdayî berjewendiyan, taktîkên alîguhertinên demildest, teknolojî,…hwd) dide xuyakirin ku dê êdî di pîvanên qetbûn û yekbûnan de çandên gelan diyarker be.
Erdnîgarî û Çand
Li gorî şert û mercên demsalên erdnîgariya beşa Bakûr ya cîhanê: Başûr, germ û zuha ye û Bakûr jî bi sir û seqem e. Erdnîgariya ku di navbera seqem û germahiya zêde de maye ji jiyînê re erdnîgariya herî guncaw e. Rojhilata Navîn jî erdnîgariya di vê navberê de dimîne ye. Lewra di warê jiyanî de cihê herî guncaw e. Ev avantajî di afirandina çandeke pêşketî de bûye sedemeke diyarker û girîng. Her wiha ji ber ku cihwarekî navendî ye,  xwediyê wê avantajê ye ku kariye têkilî/ danûstandin bi gelên xwedî çandên cuda re jî bike .  Girêdayî vê destpêka civakîbûna çanda dewlemend jî  li Kurdistanê, li derdora rêzeçiyayên Zagrosan pêk hatiye.  Navê xwe “Kevana Zêrîn jî “ ji ber vê guncawiya jiyînê girtiye. Her çi qas vê dewlemendiya xwezayî ev erdnîgarî kiribe îstasyona gelên koçber jî, Proto-Kurdên (Arî) ne koçber, niştecihên vê erdnîgariyê ne. Cihê Rojhilata Navîn a navendî û dewlemendiya erdnîgariya wê, gelek caran di dîrokê de bûye sedema erîşên gel û komên cuda. Kurdên ku bi van êrîşan re  rû bi rû mane , her tim xwe spartine çiyan. Bi zêdebûna hejmara êrîşan re Kurd piranî li çiyayan bûne niştecih. Hebûna xwe, bi xwespartina çiyan xwe parastîne û xwe wekî qewmeke çiyayî dihesibînin.