Hişê çêkirî/AI û rastiya jiyanê - War Botan

 

Hişê çêkirî (Artificial Intelligence – AI) di jiyana me ya rojane de roleke mezin dilîze. Ji asîstanên dengî yên mîna Sîrî û Alexa bigire heta chatbotên mîna ChatGPT û Grok, ev teknolojî di warê agahdarî, alîkarî û sohbetê de gelek sûdewer in. Lê belê, tevî pêşketinên mezin, hişê çêkirî/AI hîn jî bi pirsgirêkên micid ên weke hevnegirtina mantiqî û şaşiyên di bersiv û sohbetan de rû bi rû dimîne. Armanca vê gotarê ew e ku em bizanibin bê ka AI çawa dixebite û çima car caran şaşiyan dike, da ku em bikaribin bi awayekî baştir pê re têkiliyê deynin û sûdê jê werbigirin.

Şaşiyên di bersiv û sohbetên AIê de

Hevnegirtina mantiqî di AIê de tê wê wateyê ku bersivên Alê yan jî sohbet bi awayekî li dijî qaîdeyên mantiqî yan jî rastiyên cîhanê ne. AI bi gelemperî li ser bingeha modelên fêrbûna makîneyê (machine learning) tên avakirin ku bi milyonan daneyan tên perwerdekirin. Lê belê, ev dane car caran şaş an ne temam in û ji ber ku makîne/model jî weke mirovan nafikire şaşiyên mantiqî peyda dibin. Bêguman, şaşiyên AIê ne tenê hevnegirtin in. Li jêr hin ji wan ên sereke tên ravekirin:

1. Hallucinations (Xeyalên çêkirî): AI agahiyên şaş çêdike ku wekî rast xuya dikin. Mînak, ger bipirse, “Kî serokê Amerîkayê yê 45emîn e?”, AI dikare bibêje, “Donald Trump” e. Rast e lê ger li ser dîroka wî ya şaş bipirse, dikare agahiyên çêkirî bide, mîna “Ew di sala 2020an de miriye” ku ev agahî şaş e.

Hesûdî û Fesadî-Mizgîn Ronak

 

Her kes meneya hesûdî û fesadiyê dizane. Ji ber ku di qodên kes û civakên bindest de ev her du rewşên kambax gelek serwer in. Serwer in û hinek tevlîhev… Lewre hema bêje her kes hem fail-kiryar e hem jî mexdûr e. Hem hesûd hem fesad, hem jî ji ber hesûdî û fesadiyê bextreş. Zaroktiya ku hema her kes dibêje xwezî bi wan rojan jî di bin siya hesûdî û fesadiyê da derbas dibe. Loma jî mêr û bi taybetî jî jinên li zaroktiya me qet jî kêfxweş û dilzelal nebûn. Di nav lepên van herdu belayan de diperpitîn. Hesûdî li ser hesûdiyê, fesadî li ser fesadiyê.

Helbet sedema wan a bingehîn bindestî ye. Her tişt welê ji me stendine ku ji bilî van herdu rewşên merezdar û xwînmij tiştek nemaye. Lê ji bo ku ev herdu nexweşî di patolojiya hema bêje tev civatan de derdikeve pêşberî me, em nikarin bêjin mirovên bindest tenê di bin tesîra kodên hesûdî û fesadiyê de ne lê yên din pak û zelal in. Na, heta ku mirov û civak bi xwebûniyeke çê ji qeyd û bendên xwe û hev rizgar nebe, ev kambaxî dê bidome.

Kêleşîn(Ferhenga Çiya) -Muhsîn Ozdemîr

 

Starneke Nemir Hozan Serhad heye li ser Kêleşînê, bi qasî ku jê agah im dema ku diçe vê deverê, êvarekî di meşê de lingê wî li kevirekî dikeve û pir diêşe, di şûna li ser vê êşa xwe biêşe, dihelbestîne û dinehwirîne û piştre dike stran û distîrîne. Bi vî hawî kesê ku Kêleşîn nebihîstine jî digihîne ber guhê wan. Kêla Şîn ku were pêvebestkirin dibe Kêleşîn. Jixwe xelkê deverê jî piranî dibêjin Kêleşîn. Lê dibe ku her kes serhatî û dîroka vê Kêlê baş nizanibe. Ji xwe dîroka vê Kêlê xwe dispêre çendîn hezar sal berî niha.
Kêleşîn yek ji wan gewriyên naskirî ye ku dikeve navbera bajarê Şino û devera Sîdekanê, ev nav jî vedigere ser hebûna kêleke kevirîn a şîn ku nîşaneya şûnwarekî kevnar ê dîrokî ye di herêmê de. Her çiqasî ev kêl ji cihê xwe yê bingehîn hatibe veguhestin û li mûzexaneya Ûrmiyê de be jî, cihê wê heta niha jî bi heman navî tê gotin. Ji vê jî zêdetir, navê Kêleşîn bûye navê yek ji çiyayên bilind ên herêmê ku 2180 metreyan bilind e. Li ser lûtkeya vî çiyayî ku dema mirov li derdorê dimeyzîne hemû deverên Mukriyanê, Qendîlê Mezin, Çiyayên Colemêrgê û gelek dever û çiyayên başûrê Kurdistanê jî dixuyên.
Kêleşîn di edebiyata tevgera neteweyî ya gelê kurd de xwedî navekî berbiçav e. Ji ber ku weke yek ji wan gewriyên giring tê hesibandin ku di çendîn qonaxên cuda cuda yên dîroka herêmê de xala/devera serekî ya peywendî û derbazgeha leşkerî bûye di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de. Gewriya Kêleşînê bala gelek kesên ku ji mêjve û heta deh sal berî niha jî di herêmê de derbas bûne kişandiye, weke yek ji şanaziyên bav û kalên gelê kurd û nîşaneyeke zindî ya şahidan di mezinahiya dîroka wan a neteweyî tê hesibandin.1
Perestgeha Ardînê (Mûsasîrê)

Melek Nehatibû-Mizgîn Ronak

Amed li wir, şev li wir, newa û awaz li wir, ez û tu û her kes li wir bû. Stran li wir, doh û îro li wir, bêhna payîzê û darên bendewariyê li wir…Sînor li wir, azadî li wir, mirin li wir, jiyan li wir bû. Lê Melek ne li wir bû!

Melek çima nehatibû?

Melek li ku mabû?

Qey xeyîdîbû?

An ji me dilsar bûbû?

Koma Amed li wir bû. Şev gihaştibû Newrozê. Kilam bi cezbê, dil bi firê ketibûn. Bîr bûbûn volqan. 

Bi hezaran kes li wir bûn Melek. Tev ji bo te, tev li pey te hatibûn. Dilkê te yê bêdawî ji dilê wan tevan re bûbû dil. Û xwe hiltavêt û difiriya û difûriya bi bêhna yasemînên azadiyê. Bes tu ne li wir bû Melek. Weleh çav giş li te digeriyan. Awir bûbûn bahozên birçî û li te digeriyan. Tew ew sûret…Ew sûretê te yê ku di ser tevî derd û kulan re jî dikeniya. Ew sûretê rûmetê yê ewil û dawî. Ew kena te ya nehs û zarok jî xenceran diçikand li ser birînê.

Dilo xencero…

Meleko nehato…

Nehato û Amûda dilayo…

Bajar bi cinan ketibû. Bajar bi kilamên Melekê Me yê Tawiz û welatperwer bi cinan ketibû lo. Zarokan jî sond dixwarin digotin ku ew jî hevalên Melekê bûn û bi hev re strabûn. Zarokên pênc-deh salî lo! Hemû ji nifşê 1990an bûn û bi Melek re rabûbûn rûniştinûn, pê re stran honabûn, mirî şiyar kiribûn. Zarok hemû ji nifşên Melek bûn lo! Cih nemabû ku pev re negerabûn, zincîr nemabû ku neşkandibûn.

Dixwazim-Mizgîn Ronak

Dixwazim dîsa ji pirtûka Civaka Palyatîf (Palyatîf Toplum, Byung-Chul Han, Metis) dewam bikim. Vê carê sernivîs, Bêmenebûyîna Êşê ye. Yanî êş jî ji mirovan hatiye stendin û bêwatekirin. Ji ber ku di Civaka Palyatîf de her tişt tevizandî û xapandî ye, helbet dê êş jî êdî ne êş be. Jixwe ku bê bîra me ev civak bi êşbir û êşkujan tê meşandin. Li cîhê ku êşkuj hikumdar bin, êş û êşkêşan dikare çi xweliyê li serê xwe bike?

Tam li vir çîrokeke dayîka min a ku ez negihîştimê hate bîra min. Çimkî qehremanên wê çîrokê êşên xwe har dikirin, neditevizandin, hişyar dikirin.(Dayê, xwezî niha min kariba dengê xwe bigihiştanda ba te û te behsa aliyên vê çîrokê yên ku ji bîra min çûne jî bikira. Mesela navê wê û qehremanên wê jî nayên bîra min). Wê bihêle ji bo ranezana birîn li canê xwe çêdikirin û wan birîn tije xwê dikirin. Birînên tije xwê…dîn û har dibin ne?! Loma carinan dibin aweyekî îşkenceyê jî. Min li vî welatî gelek caran hawara birîndarên birîntijexwêkirî bihîstiye. Ha hoo,welato te çi dîtiye û çi nedîtiye!

Du Dilop Rûndik -Osman KAPAN

Ji çavên wî du dilop rondik herikîn nava xunava baranê. Ne li rondikên çavan geriya, nê jî, ji ber ku şil nebe li sitarekê. Hal we ye di bin xunava baranê de devereke wî ya ku şil nebûyî nemabû, ligel wê jî ne xem bû jê re. Bes ên din ê li kuçeyan an sêhwanka xwe vedikirin an bi lez li sitarekê digeriyan.

Cûma, di bin wê xunava baranê de, xwe li ber pêlên xeyalan berdabû. Xeyal carinan ser rastî lê xweş… Carinan nêzî rastiyê, kurika hedadan di dilên bihesret de dadide. Carinan raborî xwe li dîwarê mêlakê dipêçê û xeyal mirov bi labîrentên raboriyê vedibe, tiştê ku mirov jiyayî lê ji bîr kirî zindî dike û di bîbikên çavan de difûrîne… Carinan dibe pêşerojê li ser sifreya xweşî û bextewariyê dirûnîne. Xeyal mîna rêwîtiyeke bêdawî ye.

Dema derbasî hêla din a rê bûyî hindik mabû ku di bin texsiyê de bimîne. Jinika şofêr bi çavên kînfûrî lê nerî û di ber xwe de got:

“ Çepelên çepel, nizanin bimeşin zarokên berbajarî divê mirov nehêle werin nava bajêr.“ û bi ken pêl gazê kir ber bi mekanê zewq standinê ve û ajot.

Belkî-Mizgîn Ronak

“Heyat belkiyek e, belkî”

Min gelek sal berê di helbesteke xwe ya ku di dîwana min a ewil Sêv Jî Me Dikujin(Belkî) de çap bû de wiha gotiye: “Bes belkî…tiştek, rewşeke bêdawî ye û tim ligel me ye.” Di gelek helbestên min de derbas dibe belkî, di gelek nivîsên min de. Belkî ji her tiştî pirtir belkî…

Îja niha di vê îlona ecêb de belkî, weke xeyalateke dost û rûgeş digere. Carinan jî weke xeyaleke bifikar li dor û berê me diçe û tê. Piyase dike.

Belkî van rojan bi rastî jî bibin despêka heyama serweriya kurdan. Belkî tu xewnereşka me ya dîrokî û rojevî êdî xwe dubare neke. Belkî di nava vê payîzê de pîvok her derê bidin ber xwe û bihara pîvokan were. Pîvok, qasid û kulîlkên payîzê. Pîvok, belkiyên me yên bi şîfre. Şîfreyên ku kes bersiva wan nizane.

Çîroka Temen-Osman KAPAN

Çîroka temenê mirov derbasbûna di navbera zanîn û nezanînê de ye. Bi navekî din xavbûn û xwebûn. Meriv çiqasî zêde hîn dibe, tiştên nû kifş dike, dikeve ferqê ku bê çiqasî tiştên nizanê û kişfnekirî hene. Lewre zanîn, berê meriv dide zanîneke din. Ango ku meriv gihişte wê tehma xweşiyê êdî rêwiyê zanînê ye. Lewre her zanîn riyeke din li ber meriv vedike û hîn rê xelas nebûyî, mereqa dawîbûna rê zixtik dide mêjî.

Einstein dibêje: ”Ku me bikaribûya raza yek sêlakê veçirandana, em ê fêrî hemû raza gerdûnê bibûna…” Îca ku meriv tiştek hîn bû, li pişta tişta hînbûyî digere. Lewre her hînbûn ji hînbûneke din peyda bûye. Ji wê ye civak û kesên berê xwe dane zanistê, tim gavekê li pêş in. Meriv ji her tiştî hîn dibe, bes meriv ji hînbûnê re vekirî be, ji ber bireve û tirsa nava xwe bikuje.

Di zanînê de zanist ronak e lêbelê ew jî xwedî sînorekî ye. Rê nîşan dide, raza hin tiştan mirov fêr dibe. Tişta beraqil û dijaqil êdî dimîne li ser mirov. Lewre hin tişt di nava civakê de hatine rûniştandin, hewce nake ku yek bibêje ew çewt e, mirov tenê bi wêrekî lê bınere, çewtiya wê dê bibêje ez va me!

Her gotin ne zanîn e. Gelek mirov rojane pir tiştan dibêjin, li deverına rast jî dibêjin, bes çewtıya wê rastiyê dikin. Çima? Çimaya wê beli ye, gotin li gel wan ne zanîn e, ji ber ku ne di ferqa naveroka wê gotinê de ye û ew gotin li gel wî nebûye zanîn. Ew merıvên xeşîm in lê ji xwe bê hay.

Şoreşa Rojava, Jin û Bandora Wan a li Ser Wêje û Hunerê-Gulistan Kanîreş

 

Wêje û huner di dîroka hemû gelan de neynika têkoşîna civakê û lêgerîna nasnameya neteweyan in. Hem qadeke hilberînî ye hem jî pêvajoyên afirandinê yên estetîk û di heman demê de hilgirê mêjiyê siyasî û dîrokî ye.

Mînaka Lêyla Ariç di rastiya şoreşa Rojava de derkete holê. Hemû cîhanê ew weke şervaneke YPJ ê nas kir ku li Reqayê li dijî DAIŞê şer kiriye. Her çiqas xêyalî be jî, bi riya vê fîlmê tevgera jinên kurd kesayetên îkonîk ên weke Arîn Mîrkan, Rojda Felat, Asya Ramazan Antar, di bîra dîrokê de nêzîkî rastiyê bûn.

Vê yekê jî hişt ku wêjerist di warê huner û wêjeyê de pirsên girîng ji xwe bipirsin; heke kesayeteke xeyalî bibe temsîla berxwedana rastiyê, wê demê kesayetên temsîlî yên wêje û hunerê jî dikarin werin hilberandin.

Şoreşa Rojava, di sala 2012an da bi pêşengiya kurdan li Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê (Rojava) dest pê kir. Piştî şoreşê li rojavayê Kurdistanê di warê sîyasî û leşkerî de veguherînên mezin rû dan û her wiha di warê civakî û çandî de jî pêşkeftin û guhertinên radîkal ên mezin çêbûn. Yek ji armancên sereke yên vê şoreşê di nava civakê de avakirina hişmendiya neteweyî ye û ya dudan jî di qada giştî de veguherandina cihên jinan e. Rêveberiya nû ya li rojavayê Kurdistanê li ser bingeha paradîgmaya azadiya jinan ava bû. Di warê wêje û hunerê de gelek bandorên vê modela nû li ser jinan çêbûn û vê yekê jî hişt ku rola jinan di qada wêjeyê de bi pêş ve biçe.

Çêkirina Kulavan – Bahadîn ROBAR

 

Kulav, ev heyber e ku ji hirî û livayê hatî çêkirin a berê gel û bi taybetî koçer û gundiyan li şûna merşik, berik, mehfûr û hwd. li nava malên xwe radixistin. Beriya ku em qala kêrhatin û girîngiya wî bikin em ê pêvajoya çêkirina wî vebêjin. Lewre divê em di serî de bidin xuyakirin ku hirî yan jî liva ji ku tê û çawa dibe kulav. Her wiha em ê cudahiya ”hirî” û ”liva”yê jî bibêjin.

Hirî, pûrta pezê mêşin e, ango pûrta mih û beranan e. Li gorî rêgez û pîvanên sewalkariyê di hundirê salekê de careke pez tên qusandin. Lewre li herêma Botanê ji berî ku koçer ber bi zozanan ve bi rê kevin, di meha gulanê de hiriya pezên xwe diqusînin. Bi gelemperî qusandina hiriya keriyê pezî di heman rojê, yan jî di heman demê de pêk tê. Ji ber pez hemû pev re tê qusandin jê re ”pezbir” an jî ”cewêzî” tê gotin. Pîraniya şivanan ji berî pezbirê keriyê pezê xwe dibin ber gol an jî çemekî û yek bi yek pezên xwe diavêjin nava avê û şivanek hiriya wan di avê de dişo. Armanc ew e ku hirî hem di qusandinê de hêsan be û hem ji bo bikaranîna tişt pê bên çêkirin rihet be. Piştî şûştina pezî qediya, roja din êdî cewêzî/pezbir dest pê dike.

Ji pûrta berxên 5-6 mehî re ”liva” tê gotin. Tayên livayê ji yên hiriyê kintir in. Herwiha liva ji hiriyê paqijtir e. Ji qusandina pûrta berxan re jî ”berxbir” û tê gotin. Jixwe navê giştî weke me li jor jî gotî ”cewêzî” ye. Berxbir bi gelemperî di tîrmehê tê kirin. Rojekê ji berî berxbirê berx jî weke mih û beranan di aveke boş de tên şûştin.

Şivanî (Şivanên Kurd)- Bahdîn Robar

 

Di zimanê kurdî de ji kesên berevanî, çavdêrî û parastina pezî (mih, bizin û ajalên weke wan) dikin re ‘şivan’ tê gotin. Peyva şivan ji du kîteyan pêk tê. Di zimanê kurdiya kevin/avestayî de peyva şivan weke ‘’fşûpane’’ di pehlewiya kevin de ‘şupan û şpan’ e. Di zimanê almanî de ‘’Schafhirte’’ ye. Di piraniya zimanên Hînd-Ewropî, di farisî de ’çûban’, û di forma kevintirîn de ‘şoban’, di ermenkî de ‘ç’oban’, di hîndûyî de ‘çûpan’ di belûcî de ‘şibank’ û hwd. e. Di zaravayên zimanê kurdî de jî, bi soranî ‘şiwan’, bi şêxbizinî ‘şuwan’, bi zazakî û hewramî ‘şiwane’ ye. Ji hemû zarava û zimanên Hînd-Ewropî diyar dibe ku kok û raya peyvê ji heman jêderkê derketiye û ew jî xwe dispêre erdnîgariya Kurdistanê ku cara yekem pez/terş lê hatî xwedîkirin.
Di dîroka mirovahiyê de cara yekem di serdema neolîtîkê de li Çiyayên Zagrosan, yanî di Kevana Zêrîn de pez hatiye kedîkirin û xwedîkirin. Weke tê zanîn kevana Zêrîn Kurdistana îroyîn e. Ev jî tê wateya ku gelê cara yekem (ji bo vê peyva pêşîn pêşniyar dikim) pez xwedî kirî û şivanî kirî pêşiyên kurdan in. Di destpêka civaka xwezayî de karê şivaniyê karekî pîroz bû. Ji ber ku xwedîkirina pezî ji gelek hêlan ve kêrî karê wan dihat. Şîr û goştê pezî dihat xwarin û vexwarin, ji hiriya pezî cil û berg û nivîn dihatin çêkirin, herwiha ji kevilê wan ango ji eyarê pezî jî gelek tiştên weke pêlav, sermil, amûrên avê û hwd. dihatin çêkirin.
Di dîroka olên semavî de jî şivanî cihekî gelek girîng digire. Di pirtûka pîroz a cihûyan Tewratê de tê gotin ku gelek pêxemberan şivanî kiriye. Jixwe em dizanin hz. Mûsa jî dema ji Misirê revî û çû Medyenê li wir şivanî kir. Di Încîlê beşa Lukayê de (2:8-20) dibêje jidayîkbûna Îsa pêşî ji şivanan re weke mizgînî hatiye ragihandin. Di Îslamê de jî şivanî cihekî girîng digire. Hz. Muhamed di hedîseke xwe de (Buharî, Îcare, 2) dibêje; tu pêxember nemane ku şivanî nekiribin. Her wiha hz. Muhemed li ser pirsekê dibêje; min demekê di pêşberî diravan de şivanî kir.

SARYA – Osman Kapan

 Pala xwe dabû darê, bi çar çavên kuskusandî li derdorê temaşe dikir. Bi wan çavên kuskusandî, wê dixwest hemû derdorê di çavên xwe de bi cih bike. Guhên wê li ber pêlên dengan wekî şikefteke bêbinîbû! Mîna çavan dixwest ku hemû dengan, di şikefta guhê xwe de kom bike. Çav û guh bi hevdu re dipêşbirkê de bûn. Her duyan bi hev re hestên wê ditixtixandin…

Her dîtinek û dengekî ew bi paşeroja wê ve dibir. Hest zindî dibûn. Carinann ew di nava deryaya kul û derdan de dixeniqand, carinan hestên wê di navaşahî û keyfxweşiyê de difurand!

Demekê dilînî bû, gewriya wê tije bû, nikaribû qorziya xwe ne bibe, ne jî bîne. Ji qorziyê xwe hilda jor, çav bi rondikan tije bû, bayekî xerbî li porê wê da, çend peşkên baranê jî barîn. Pêşkekê li çavê çepê da, bi peşkê re bêyî vîna wê rondikan xwe bera jêr da. Wê kêliyê bi xwe û paşeroja xwe ve mijul bû. Ne deng di bihîstin, ne jî tiştek didît. Wê kêliyê ew, rondikên çavan û fizîna bayê xerbî, di hembêza hevdu de bûn!

Hineke Felsefe 3-4/ Osman Kapan

 

Beşa 3

Felsefe; bi temamî aqil e û di nava sînorê aqil de, bi gotinê tiştên nujen tîne ziman û dibe finda li pêşiya tarîtî yê. Ji wê ye yên xwedî felsefe piraniya caran bi tenê dimînin. Lewra ji dervî pêkutiya desthilatdaran, bawerhişk jî di rê ya wan de wekî kelemekî ne. Jixwe felsefe jî di demên welê de dertê. Me di nivîsa xwe ya duyem de, bi kinasî behsa felsefe ya Zerdeşt kiribû. Di vê nivîsê de jî emê behsa Felsefe ya Buda (Siddhartha Gautama) bikin.

Buda, lawmîr bû. Hal û wextê wî di nava xweşî, hebûn û zewqê de derbas dibû. Bes ji hêla manewî ve xwe birçî didît. Ango ji hebûna heyî têr nedibû, êşa têrbûyînê dikêşand. Lewra fikriyata wê demê ya serdest, êdî ji hêla hîştêriyê ve têra gel ne dikir û rewşeke qeyranî hebû.

Budîzm jî wekî Zertûştî yê, li hemberî Brahmanîzmê wekî bertek derket holê. Lewra gel bi çînan dabêş kiribûn û di nava xîzanî yê de, di şert û mercên zor de dijiyan. Êdî ramana Brahmanîzmê têrê nedikir ku gel ji hêla manewî ve hedar bike.

Buda ji bona ji vê re çareyekê bibîne kete nava lêgerînê. Lewra bi azmûna xwe zanîbû meriv bi zewq û sefayê rizgar û bextewar nabe. Îca demekê çewtî tevgeriya, xwe birçî hişt, êşafizîkî kêşand, li ber sir û seqemê ma, li binê dara zanînê. Dît ku ev rêbaz jî rizgarî û bextewariyê nayîne. Talî li binê wê darê gihişte heqîqeta xwe. Ango di felsefa xwe de mahir bû.

Budîzm bi awayekî sincî derket holê. Lewra encama ku Bûd agihiştibûyê û digot, ji hêla manewî ve giyana meriv di wan şert û mercan de têr dikir. Jixwe ku ramanek ji hêla girseyê ve hate pejirandin, tê wê wateyê ku ji hêla manewî ve gihiştiye armanca xwe.

Newroz û Kurd – Kamran Simo Hedilî

 

Kurd û Newroz, du nav in bi hev re tên bîra mirov. Dema navê Newrozê tê gotin, kurd têne bîra mirov. Her wisa dema wêrekî û lehengiya kurdan tê gotin, berxwedana lehengên Newrozan tê bîra mirov. Ne kurd bê Newroz dibin û ne jî Newroz bê kurdan dibe. Newroz germiya dilê kurdan e û hestên neteweyiya wan e.

Kîjan gel Newrozê çawa dibîne û çawa pîroz dike, bila bike. Lê gelê kurd Newrozê bi agirê berxwedanê pîroz dike. Bi hezar salan e, kurdan ev roj ji xwe re kiriye cejna yekîtiyê û serkeftinê.
Newroz tekane cejn e li nav hemû kurdan tê pîrozkirin. Kurd ji kîjan olê û ji kîjan zaravayê dibin bila bibin, Newrozê weke cejna xwe dibînin. Li ku bijîn bila bijîn, coş û kelecana Newrozê di nava xwe de hîs dikin.
Ji ber wê ye dijminên kurdan ji vî giyanê yekîtiyê tirsiyane û heta ji destên wan hatiye pîrozkirina Newrozê qedexe kirine. Lê kurdan jî her ew pîrozkirine û dikin.
Li ba kurdan Newroz strana serkeftinê û şîniya xeyalên Sîmirên çiyayî ye. Nerwroz dengbêjiya mirinê vedigerîne jînê ye. Li gel kurdan Newroz herifandina dîwarê virên asê ye. Cejna kuştina ejdeharê heftserî ye. Roja berxwedana xweşikiyê, reng û dengê rûmeta hevbeş e.
Neyarên ronahî û xweşiyê xwestin wê bi kurdan bidin jibîrkirin. Lê her carê kurdan bi pêşengiya pakrewanên bûne stêrkên bêgor, bêgiyan Newroz kirin tav û rûyê gulan pê germ kirin. Tariya dil û mêjiyê kurdan dîl girtî, parçe kirine û kenê tifaqê li qadan deng vedaye.

Hineke Felsefe 1-2 / Osman Kapan

 HINEK FELSEFE

Beşa 1.

Felsefe, babeteke kûr, direj û berfireh e. Em nikarin bi çend gotinan vê babetê bînin ziman.  Me xwest bi çend gotina ragihînin bê kok û çavkaniya felsefê ji ku tê û çavkanî ku dever e.  Wekî her tistî dîroka felsefê jî serdestan nivîsî ye.  Ew bingeha her tiştî li gorî berjewendîyên xwe digirin dest. Ango, diwarê xwe li ser riknê derewan lê dikin. Kurt û kurmancî, dîroka wan a talan û diziyê ye. Lê vêna bi derewînan dirêsin û bi gelan didin pejirandin, bi demê re ev derewîn dibe “rasteqînî“

Di hemû dibistanên dinê de, bingeha felsefê ji Yunanan didine destpêkirin. Ji Sokrates dest pê dikin û diçin. Bê guman li wir fesefe heye û bi demê re jî xurt bûye. Em vê înkar nakin. Jixwe, di herikandina nivîsên xwe yên din de em ê behsa vê yekê bikin.

Çavkaniya felsefê em dikarin bêjin ku Mezopotamya ye û ji wir belav bûye. Lewra Mezopotamya hinterland e. Dema ku em li dîrokê dinerin, sê koçberiyên mezin ji Mezopotamyayê dest pê kirine û belav bûne. Her koçê bi xwe re zanîn û çêkirinên xwe jî birine. Koça yekemîn B. Z. bi sê hezar sal in. Ev koç li rojhilat û rojava belav dibe. Ev gelê aryen heya bi Hindê diçin, çendê din jî bi hêla Balkan ve diçin. Koça duyem jî, B. Z. bi du hezar sal in. Ew jî heman rê dişopînin, bi zimanê mecazî em bêjin; diçine baklbavan! Koça sêyem B. Z bi hezar salan e.

Ji hêla zanyariyê ve koça sêyem bi bandor e. Lewra hem ji hêla çand û hunerê ve, hem ji hêla felsefê ve nêrînên berfireh û berbiçav hene. Li Mezopotamyayê baweriya mazdeizmê pirr xurt e. Temelê mazdeîzmê, li ser başî û nebaşiyê, reş û tariyêye. Diyalektîk li ser vê bingehê ye. Îca mazdeîzm di nava xwede mitolojî, ol û felsefêyê bi hev re dihewîne. Ango hîn ji hev veqetîne. Bi wî awayî di xurcezîna koça sêyemîn de çûye!

Felsefe û ol di demên kaotîk de şênber dibin û zorê didin zanyariyê. Îca dema ku em li dîrokê dinêrin ji Asyaya dûr bigire heya Rojhilata Navîn û Anatolîyê serdemeke kaotîk heye. Êdî ol, çand û hunera heyî têra gelan nake. Diviya ku tiştên nû werin gotin, hiş û mêjî têr bibe. Ji bo ku ev rewşa kaotîk ji holê were rakirin û li ser hîmê pergaleke nû bi pergal bibe, li Mezopotamya, Hînd, Çîn û Anatoliyê çend kesên bijarte ketin nava lêgerînê û bi pergala heyî re ketin nava hesab. Helbet ku meriv tiştekî nû saz bike, dive li ser temelê ya heyî lê ji ya heyî çêtir û nûjentir be. Îca ew tiştên heyî hem kêm, hem ji têra bersivandina demê nedikir. Lewra mîtolojî û ola Zerdeşt e.

Beriya em derbasî felsefeya Zerdeşt bibin, çend tiştan bibêjin. (jixwe em ê, felsefeya wî di nivîsa duyem de, bînin ziman)

Ji bo pêxember Zerdeşt dîrokzan dibêjin; Di dîrokekê de behsa sê Zerdeştan tê kirin, ê yekem li derdora sê hezar salan (B. Z),yê duyêm du hezar û heya derdora heşt sed, heft sed salan (B. Z) de ye. Yê sêyem B. Z di şeş sed salan de ye.

Rêberê gelê Kurd dibeje. “Derketina tevgera Zerdeştî, B. Z di hezar salan de wekî tevgereke reformê dest pê kir. Dibêjin di gerdîşa Ahura Mazda de reform kiriye. Baweriya gelên Aryen ya herî kevnare Ahûra Mazda ye…“

Belê me di serî de got, bingeha felsefeya Zerdeşt Mazdeîzm e. Îca ev bawerî bi wan koçan li Asya dûr, Hind û Anatoliyê belav bûye. Em ê di nivîsên xwe yên pêş de, bi kinasî behsa Zerdeşt, Buda (Siddhartha)Kofuçyus, Lao-Tzu, Thales bikin.

 

Beşa 2.

Felsefe jênegerînek e. Tu meriv nikarin bê felsefe bijîn,  lewra her meriv li gorî felsefeyekê dijî. Bes bi navê cuda felsefeya xwe pênase dikin. Bi awayê kin em bêjin; jiyana her kesekî li ser hîmê felsefeyekê ye û civak li gorî wê teşe digirin. Her civak li dora felsefeyekê kom bûye û her tiştên wan bi feraseta wê ye. Lê her kes felsefeyê nizane. Lewra felsefe,  sazkirina raman û ferasetên nû û cuda ye, dema ku di serî de ji hêla fîlozofan ve tê gotin, li hemberî wê bertekên tund têne dayîn, lewra ew tiştên têne gotin, ji tişta heya hingê heyî cudatir e. Ji bona wê desthilatdar wê li hemberî berjewendiyên xwe dibînin, hem gel li wan tûj dikin hem bi zagonên xwe fîlizofan bêbandor dikin. Suhreverdî, Sokrates, Manî û hwd. ji hêla desthilatdariyê ve hatine qetilkirin. Felsefe, jênegerîneke mirovahiyê ye, Tu kesê bê felsefe nîn e, lewra her kes li gorî felsefeyekê dijî. Ji dema kevnare, heya roja me ya îro mirov xwedî raman in, ew raman li ser hîmê felsefeyekê saz dibin. Bes kesê bi felsefeyê dijîn çiqasî di haya wê de ne, ew ne diyar e, îca meriv wê yekê bi jiyana civakê dipîve. Jiyana civakê çi be felsefa wê ew e. Lewra meriv nîve nîv sinc e, tişta ku sincê diyar dike felsefe ye. Îca meriv çawa bijî welê difikire. Dema ku civak dikevine qeyranan, ramanên nû derdikevin pêş. Sazûmankarên van ramanan jî Fîlozofin (li gorî çandê nav tê guhartin. Li Rojhilata Navîn ji wan re gotine pêxember. Lewra tenê pêxember li vê erdnîgariyê hene), ew di serdemên xwe de bûne xetîreya ronî yê. Gelek bedel jî dane lê ji rastiya xwe nehatine xwarê. Ramana wan ji bona desthilatdaran xetere bû, ji ber wê desthilatdaran ligel reşbûna wan a di nava gel de, Sokratês, Suhraverdî, Xalaç û bi dehan filozof hatin qetilkirin.

Raman wekî çivîka ber bi firê ketî ye, ku dema wê hat tu kes nikare wê bisekinîne dê bi fire. Wekî me li jor gotî raman fêkiyê demên qeyranan e. Berî Z. di navbera sedsala 6 û 5 de ji bona ji qeyrana heyî re bibine bersiv li deverê cûda, lêbelê demên nêzî hev de fîlozof, ji Rojhilatanavîn, çîn, Hînd heya Rojava derketin û ramanên nû avêtin holê. Heya hingê Pêxemberan pirs ji xweda dikirin, van fîlozofan êdî pirs ji civak û desthilatdaran pirsîn.